ગુજરાતના ભૂતકાલીન* પાટનગર અમદાવાદના સી.એન. વિદ્યાલયથી આપણે સુપરિચિત. પણ આ સંસ્કારધામનું નામ જે શ્રેષ્ઠીના શુભ નામ સાથે જોડાયેલ છે, તેમનાથી  કેટલા પરિચિત? આ વાત છે શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસની.

શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસ સંસ્કારપ્રેમી શ્રીમંત.

ઓગણીસમી સદીના અંતિમ દશકાની આ વાત. ત્યારે એક અમદાવાદીએ ગુજરાતમાં રંગભૂમિના વિકાસનાં સ્વપ્નાં સેવ્યાં હોય, તે વાત માની શકાય?

હા, અમદાવાદના ડાહ્યાભાઈ ધોળશાજીને અમદાવાદમાં ગુજરાતી ભાષામાં નાટ્યપ્રવૃત્તિઓ વિકસાવવાનું ઘેલું લાગ્યું હતું.

તે જમાનામાં થિયેટર કે નાટકશાળાઓ ન હતી. ખુલ્લી જગ્યા કે વાડીમાં મંડપ બાંધી નાટક ભજવાતાં. ડાહ્યાભાઈ ધોળશાજીને ગુજરાતી રંગમંચના પછાતપણા પર લાગી આવતું. ગુજરાતી નાટક ભજવવા ગુજરાતમાં થિયેટરની વ્યવસ્થા ન હોય તે તેમને અસહ્ય લાગતું.

ડાહ્યાભાઈની વાત શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસના કાને પહોંચી.

આખરે  ડાહ્યાભાઈ ધોળશાજીએ શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસના સહયોગથી ઈ. સ. 1894માં ગુજરાતનું પહેલું પાકું થિયેટર "આનંદભુવન" અમદાવાદમાં ઘીકાંટા વિસ્તારમાં બનાવ્યું.

ગુજરાતમાં નાટ્યપ્રવૃત્તિઓના વિકાસમાં ડાહ્યાભાઈ ધોળશાજી અને શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસના અમૂલ્ય યોગદાન બદલ ગુજરાતી રંગભૂમિ તેમની ઋણી છે.

ભારતના વિશ્વપ્રસિદ્ધ સંગીતજ્ઞ પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં જન્મ્યા હતા તે વાત આપણામાંથી બહુ ઓછા જાણે છે.

મુંબઈમાં પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પાસે સંગીતસાધના કરી ઓમકારનાથજી યુવાનવયે લાહોર (હાલ પાકિસ્તાન) ખાતે ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયના આચાર્યપદે નીમાયા. પરંતુ તેમના હૃદયમાં ચીલાચાલુ જીવનની ચાહ ન હતી. ઓમકારનાથની બાલ્યાવસ્થામાં તેમના પિતાજીએ કુટુંબ ત્યાગી સંન્યાસ માર્ગ લીધો હતો. તેમના હૃદયમાં પણ અધ્યાત્મમાર્ગની લગની હતી.

પંડિતજીને અંબુભાઇ પુરાણી સાથે મિત્રતા હતી. અંબુભાઇ પુરાણીએ 1918માં પ્રથમ વખત પોંડિચેરી ખાતે મહાયોગી મહર્ષિ અરવિંદનાં દર્શન અને સત્સંગનો લાભ લીધેલો. અંબુભાઈ શ્રી અરવિંદના યોગમાર્ગથી પ્રભાવિત થયેલા અને તેમનો રંગ પંડિતજીને લાગ્યો.

ઓમકારનાથજી અને અંબુભાઇ પુરાણી ઘરની માયા છોડી નર્મદા મૈયાના ખોળે જઇ બેઠા. આ વાત લગભગ 1920-21ની. બંને મિત્રો નર્મદા નદીના કિનારે ઝૂંપડી બાંધી યોગ સાધનામાં રત થઈ ગયા. તેમણે પોંડિચેરી વસેલા મહર્ષિ અરવિંદ સાથે પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો.

મહાયોગી શ્રી અરવિંદને તેમની અધ્યાત્મવૃત્તિની પ્રતીતિ થતાં તેમણે બંને મિત્રોને  પોંડિચેરી આશ્રમ બોલાવ્યા. બન્યું એવું કે એકલા અંબુભાઇ 1921માં શ્રી અરવિંદ આશ્રમ, પોંડિચેરી પહોંચ્યા. પંડિતજી ઘેર પાછા ફર્યા. પછી ઓમકારનાથ ઠાકુર સંગીતની દુનિયામાં સફળતાનાં ઉત્તુંગ શિખરો સર કરતા ગયા.

.

જે આર ડી ટાટા ભારતમાં હવાઈ સેવાઓ – એવિએશન ઇન્ડસ્ટ્રી – ના પ્રણેતા તરીકે આજે પણ આદર પામે છે. જે આર ડી ટાટાએ 1932માં ટાટા એરલાઈન્સના રૂપમાં ભારતની પ્રથમ એરલાઈન કંપનીની સ્થાપના કરી. પ્રારંભમાં તે કંપનીએ એર મેલ સેવા આપી અને પાછળથી તેની પેસેંજર હવાઈ સેવાઓ શરૂ થઈ. ટાટા એરલાઈન્સ 1946માં પબ્લિક લિમિટેડ કંપની બની અને એર ઇન્ડિયાના નવા નામે ઓળખાઈ.

આજે આપણે જે આર ડી ટાટાના ગુજરાતની રાજધાની અમદાવાદ સાથેના સંબંધને યાદ કરીએ.

પેરિસ (ફ્રાંસ)માં જન્મેલા જે આર ડી ટાટા પોતે કુશળ પાયલોટ હતા. ટાટા એરલાઈન્સના આરંભે જે આર ડી ટાટાએ સ્વયં Puss Moth એરક્રાફ્ટ ઉડાડ્યું હતું અને કરાચી – અમદાવાદ – મુંબઈ હવાઈ યાત્રા કરી હતી.

1932ની 15 ઓક્ટોબરના રોજ સિંગલ એંજિન Puss Moth એરોપ્લેન લઈ કરાંચી (હાલ પાકિસ્તાનમાં)થી નીકળી જે આર ડી ટાટા અમદાવાદ આવ્યા હતા. અમદાવાદ હોલ્ટ કરી તેઓ મુંબઈ તરફ આગળ વધ્યા હતા. આખરે એરોપ્લેનને મુંબઈના જૂહુ એરોડ્રોમ પર ઉતારી જે આર ડી ટાટાએ કરાચી – અમદાવાદ – મુંબઈ હવાઈ યાત્રા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી હતી. * *

.

હોલિવુડના મહારથીઓ સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ અને જ્યોર્જ લુકાસના સહયોગથી બનેલ મસાલેદાર ફિલ્મ ઇન્ડિયાના જોન્સ એંડ ધ કિંગ્ડમ ઓફ ધ ક્રિસ્ટલ સ્કલ ગયા વિક એંડ પર રજૂ થઈ.

વિશેષ કાળજીભરી સિનેમેટોગ્રાફીથી મઢિત ફિલ્મ ઇન્ડિયાના જોન્સ-4 સૌને કેટલી જચશે તે તો સમય બતાવશે, પરંતુ પીઢ અભિનેતા હેરિસન ફોર્ડ અને લબરમૂછિયા એકવીસ વર્ષના કલાકાર શાયા (શિયા)ની સ્ટંટબાજી (Harrison Ford, Shia LaBeouf) ઘણાને ખૂબ પસંદ પડી છે. ત્યારે હોલિવુડ - બોલિવુડના કેટલાક પ્રમુખ સ્ટંટબાજ જરૂર યાદ આવે.

હોલિવુડમાં સ્ટંટબાજીના પ્રણેતા ડગ્લાસ ફેરબેંક્સ (Douglas Fairbanks 1883 – 1939).

અમેરિકન ફિલ્મ કંપની યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટસની સ્થાપનામાં ડી. ડબલ્યુ. ગ્રીફીથ અને ચાર્લી ચેપ્લિન સાથે ડગ્લાસ ફેરબેંક્સનો ફાળો.

અમેરિકામાં 1920માં ડગ્લાસ ફેરબેંક્સની ફિલ્મ આવેલી – ‘માર્ક ઓફ ઝોરો’.

આ ફિલ્મ હિંદુસ્તાનમાં વાડિયા બંધુઓએ જોઈ. વાડિયા બ્રધર્સ તે સમયે મુંબઈમાં ફિલ્મ નિર્માણમાં પડેલા. હોમી વાડિયાની નજરમાં યશવંત દવે નામક સ્ટંટમેન હતો. જબરી સ્ટંટબાજી કરી શકતો!

‘માર્ક ઓફ ઝોરો’નાં સ્ટંટ દ્રશ્યો પરથી પ્રેરણા લઈ, યશવંત દવેને હીરો બનાવી વાડિયાએ 1930માં મૂંગી ફિલ્મ બનાવી- ‘દિલેર ડાકૂ’.

બસ, ત્યાર પછી વાડિયા મુવીટોનનું નામ ભારતીય સિનેમા જગતમાં સ્ટંટ ફિલ્મો સાથે જોડાઈ ગયું.

1935માં હોમી વાડિયાની ફિલ્મ ‘હંટરવાલી’માં ચમકનાર નાદિયા ધ ફિયરલેસનું નામ બોલિવુડની સ્ટંટબાજીમાં અમર થઈ ગયું છે.

*   *   *  *

મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી દક્ષિણ આફ્રિકામાં પોતાની વિશિષ્ટ વિચારધારા અને પ્રવૃત્તિઓથી ખ્યાતિ પામ્યા.

હિંદુસ્તાનના અગ્રગણ્ય નેતા ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે (1866 – 1915)એ ગાંધીજીને સ્વદેશ પરત થઈ દેશસેવામાં જોડાવા આહવાન કર્યું.

ગોખલેજીના સૂચનને સ્વીકારી ગાંધીજી 1915ના 9મી જાન્યુઆરીએ હિંદુસ્તાન આવ્યા.

ગાંધીજીએ સૌરાષ્ટ્ર તથા બંગાળનો પ્રવાસ કર્યો.

ગાંધીજી બંગાળમાં શાંતિનિકેતન ગયા અને ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર સાથે રહ્યા. ‘ગીતાંજલિ’ માટે નોબેલ પ્રાઈઝથી સન્માનિત કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ગાંધીજીને ‘મહાત્મા’ કહી સંબોધ્યા. ત્યારથી મોહનદાસ ગાંધી ‘મહાત્મા ગાંધી’ તરીકે જાણીતા થયા.

ગાંધીજીએ અમદાવાદમાં ઠરીઠામ થઈ પોતાની પ્રવૃત્તિઓ કરવા નિર્ણય લીધો.

અમદાવાદમાં પાલડી તરફના કોચરબ પરા વિસ્તારમાં એક વકીલ જીવણલાલનો બંગલો હતો. મહાત્મા ગાંધીએ આ બંગલો ભાડે લઈ પોતાની પ્રવૃત્તિઓનો આરંભ કર્યો.

1915ના મે મહિનામાં તે સ્થળે ગાંધીજીના સત્યાગ્રહ આશ્રમ (કોચરબ) નો આરંભ થયો.

.

ઇસ 1947ની 15મી ઓગસ્ટના રોજ હિંદુસ્તાન સ્વતંત્ર થયું.

નવસર્જિત ભારત દેશમાં આશરે સાડા પાંચસો  જેટલાં નાનાં-મોટાં રાજ્યો-રજવાડાં હતાં.

આપને નવાઇ લાગશે કે આ પૈકી ત્રણસો જેટલાં રજવાડાં ગુજરાત અને કાઠિયાવાડમાં હતાં. ગુજરાતમાં સૌથી મોટું રાજ્ય વડોદરાનું હતું. કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રમાં જામનગર રાજ્ય પ્રભાવશાળી હતું.

તમે આ રાજ્ય-રજવાડાંનાં નામ સાંભળી નવાઈ પામશો: વડોદરા, રાજકોટ, જામનગર, જૂનાગઢ, દાંતા, વાંસદા, ઇડર, પાલનપુર, રાધનપુર, ડીસા, લીમડી, મૂળી, લખતર, ચૂડા, માંગરોળ, માણાવદર, સરદારગઢ, છોટાઉદેપુર, દેવગઢબારિયા અને બીજાં અનેક ...

15 ઓગસ્ટ, 1947નાં રોજ આ તમામ રાજ-રજવાડાં સ્વતંત્ર થયાં!

લોખંડી ગુજરાતી  પુરૂષ સરદાર પટેલને ધન્યવાદ કે જેમણે દેશનાં આવાં સાડા પાંચસો રજવાડાંઓને ભારતમાં ભેળવ્યાં.

ગુજરાતના આ પનોતા પુત્ર સરદાર પટેલને સલામ!

ગુજરાતી રંગભૂમિના વિકાસના કેટલાક રસપ્રદ તબક્કાઓ છે.

ઇસ 1842માં મુંબઈમાં ગ્રાંટ રોડ પર રોયલ થિયેટર બંધાયું. 

મુંબઈના જગન્નાથ શંકર શેઠ નામે ધનપતિ ગુજરાતીએ તે બંધાવ્યું હોવાથી રોયલ થિયેટર ‘શંકર શેઠની નાટક શાળા” તરીકે ઓળખાયું. 

સાચું કહો તો, ગુજરાતી ભાષામાં નાટ્યપ્રવૃત્તિઓના શ્રીગણેશ કરવાનો  શ્રેય ગુજરાત બહારના, મુંબઈના પારસીઓને જાય છે.

 મુંબઈના પારસી આગેવાનોએ સ્થાપેલ ‘પારસી નાટક મંડળી’એ ગુજરાતી રંગભૂમિની નાટ્યપ્રવૃત્તિઓને ત્વરાથી વિકસાવી. ગુજરાતી નાટ્યશાસ્ત્રના પ્રારંભિક તબક્કામાં નાટ્યલેખન, દિગ્દર્શન અને અભિનય ક્ષેત્રે પારસીઓની બોલબાલા હતી.

રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી (ગાંધીજી) નો જન્મ જે વર્ષમાં થયો, તે વર્ષ 1869માં કે. ખુશરૂ કાબરાજીની ‘વિક્ટોરિયા નાટક મંડળી’નું ‘બેજન મનીજેહ’ નાટક ભારે સફળતાને વર્યું.

 ‘પારસી નાટક મંડળી’ના નાટક ‘રૂસ્તમ સોહરાબ’માં કવિ દલપતરામનાં ગીતો હતાં.

ગુજરાતી લેખક નાટ્યકાર રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવેનાં / નાટક પારસી નાટક કંપનીઓ ભજવતી. એક નાટ્યપ્રયોગ વખતે મુંબઈના ગુજરાતી મહેતાજીઓને પારસી નાટક કંપની સાથે મતભેદ થયો.

1878માં મુંબઈના ગુજરાતીઓએ ‘ગુજરાતી નાટક મંડળી’ની સ્થાપના કરી.

આ નવોદિત ‘ગુજરાતી નાટક મંડળી’નો પહેલો નાટ્ય પ્રયોગ તે રણછોડભાઈ ઉદયરામ દવેનું ‘લલિતાદુઃખદર્શક’.

ગુજરાતી રંગમંચના મહાન કલાકાર જયશંકર ‘સુંદરી’એ  ‘ગુજરાતી નાટક મંડળી’માં વર્ષો સુધી અભિનય આપ્યો. ગુજરાતી રંગભૂમિના વિકાસમાં જયશંકર ‘સુંદરી’નું યોગદાન અવિસ્મરણીય છે.

*  *  *  **  **

*

રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી પોરબંદરના દિવાન કરમચંદ ગાંધીના પુત્ર.

ગાંધીજીના મોટાભાઈ લક્ષ્મીદાસ ગાંધી. લક્ષ્મીદાસ ગાંધીના પુત્ર સામળદાસ ગાંધી.

આમ, સામળદાસ ગાંધી આપણા રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીના ભત્રીજા.

સામળદાસ ગાંધીએ અમદાવાદમાં ગાંધીજીના ‘નવજીવન’માં તથા મુંબઈમાં ‘મુંબઈ સમાચાર’ અને ‘જન્મભૂમિ’માં કામ કર્યું.

1947માં હિંદુસ્તાન આઝાદ થયું.

ગુજરાતમાં જૂનાગઢ(સૌરાષ્ટ્ર)ના નવાબે ભારત સંઘમાં ભળવા ઇંકાર કર્યો અને પાકિસ્તાન સાથે જોડાવા તૈયારીઓ આદરી. સૌરાષ્ટ્ર-ગુજરાતના કોંગ્રેસના આગેવાનોએ જૂનાગઢને બચાવવા સમાંતર સરકાર રચવા નિર્ણય કર્યો.

મુંબઈમાં ટાટા ગૃપની તાજમહાલ હોટેલમાં સામળદાસ ગાંધી, ઢેબરભાઈ, રસિકલાલ પરીખ વગેરે ગુજરાતી નેતાઓએ જૂનાગઢની આરઝી હકૂમત રચી.

જૂનાગઢના નવાબ સામે  પ્રચંડ પ્રજામત જાગૃત થતાં નવાબે પાકિસ્તાન ભાગવું પડ્યું.

જૂનાગઢમાં પ્રજાતંત્રની સ્થાપના થઈ. વડાપ્રધાન પદે સામળદાસ ગાંધીની વરણી થઈ. જૂનાગઢ ભારતીય સંઘમાં ભળ્યું ત્યાં સુધી ત્યાંના પ્રજાતંત્રના વડાપ્રધાન તરીકે સામળદાસ ગાંધી રહ્યા.*   *  *  *  **  **  * *  *

નાનપણથી જ્ઞાનની ભૂખ.

સુરતના વિખ્યાત સુધારક દુર્ગારામ મહેતાજીની શાળામાં અભ્યાસ કર્યો. લખતાં-વાંચતાં શીખ્યા. સવિતાનારાયણની જિજ્ઞાસાવૃત્તિ એવી પ્રબળ કે અંગ્રેજી પણ શીખ્યા.

તે વર્ષ 1857નું.

જ્યારે હિંદુસ્તાન સ્વાતંત્રસંગ્રામની ચિનગારીઓમાં લપેટાયેલું હતું ત્યારે ઇંગ્લેન્ડની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના અંગ્રેજ હાકેમો સુરત પાસે તાપી નદી પર પુલ બાંધી રહ્યા હતા.

અંગ્રેજ ઇજનેરો મજૂરો પાસેથી કામ શી રીતે લે? તેમને દુભાશિયાની જરૂર પડી.

સત્તરેક વર્ષના સવિતાનારાયણ ગણપતિનારાયણ પચ્ચીસ રૂપિયાના માતબર પગારથી દુભાશિયા તરીકે નિમણૂક પામ્યા. અંગ્રેજ ઇજનેરો અંગ્રેજી ભાષામાં સૂચના આપે; સવિતાનારાયણ ગુજરાતીમાં કડિયા-મિસ્ત્રી-મજૂરોને સમજાવે.

ફાજલ સમયમાં તેમણે પુસ્તકો વાંચીને લેખનપ્રવૃત્તિ શરૂ કરી. તેમના લેખો-કાવ્યો પ્રસિદ્ધ પણ થયાં.

ગુજરાતના રૂઢિચુસ્ત, અંધારા સમાજમાં એક સામાન્ય કુટુંબમાં જન્મેલ એક અદનો ગુજરાતી તે યુગમાં આપબળે કેવી પ્રગતિ કરી શક્યો!

વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની રોશનીમાં આવા કંઈક દુર્ગારામ મહેતાજી, કંઈક સવિતાનારાયણની જીવનરેખાઓ આપણે જોઇ શકતા નથી.

આજે ગુજરાત સવિતાનારાયણ જેવા કેટલાયે ગરવા ગુજરાતીઓને વિસરી ગયું છે!

કોણ સાંભળશે આ વિસરાતી વાતો?

.

.મહાત્મા ગાંધી (ગાંધીજી)લંડન (ઇંગ્લેંડ) ની બીજી ગોળમેજી પરિષદ (Second Round Table Conference, London, England) ની નિષ્ફળતા પછી અંગ્રેજ સરકાર (બ્રિટીશ ગવર્ન્મેન્ટ) સામે હિંદુસ્તાનમાં અસરકારક લડત ઉપાડી.

અંગ્રેજ સરકારે દમનના જોરે લોક-જુવાળ કચડી નાખવા પ્રયત્નો આદર્યા. બ્રિટીશ સરકારે સભા-સરઘસો ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યા અને કોંગ્રેસની ઓફિસો અને કાર્યકર્તાઓની છાવણીઓ જપ્ત કરી.

1931ના જાન્યુઆરીની ચોથી તારીખે ગાંધીજી તથા સરદાર પટેલની ધરપકડ થઈ. ગાંધીજીના પૂના ખાતે યરવડા જેલનિવાસ દરમ્યાન ઘણી ઘટનાઓ ઘટી.

1931ની 18 એપ્રિલે હિંદુસ્તાનના અંગ્રેજ વાઇસરૉય તરીકે લોર્ડ વિલિંગ્ડનની નિમણૂક થઈ.

ગાંધીજી સોળ મહિના પૂનાની યરવડા જેલ (યેરવડા જેલ) માં રહ્યા. અંત્યજોને ઉત્તેજન આપી હિંદુ સમાજમાં ભાગલા પડાવતી અંગ્રેજ-કૂટનીતિને ગાંધીજી પારખી ગયા હતા. તેથી હરિજનપ્રશ્ન પર ગાંધીજીએ આમરણ ઉપવાસ કરવાની જાહેરાત કરી.

1933ની આઠમી મેના રોજ “આત્મશુદ્ધિ” માટેના ગાંધીજીના ઉપવાસ શરૂ થયા.

આમરણ ઉપવાસના સંભવિત પરિણામોથી ગભરાઇને અંગ્રેજ સરકારે ગાંધીજીને તરત છોડી મૂક્યા. ગાંધીજીએ પૂના ન છોડવા નિર્ણય કર્યો. “અનુપમા”ના વાચકો જાણે છે કે પૂનામાં યરવડા જેલની સામે જ સર વિઠ્ઠલદાસ ઠાકરસી (ઠાકરશી) નો “પર્ણકુટી” (પર્ણકુટિ) બંગલો.

સર વિઠ્ઠલદાસના સ્વર્ગવાસ પછી લેડી પ્રેમલીલા ઠાકરશી (મુંબઈની એસ.એન.ડી.ટી. યુનિવર્સિટીના ઉપકુલપતિ, 1951-1969) “પર્ણકુટી” બંગલામાં રહેતા.

મહાત્મા ગાંધીએ પોતાના એકવીસ દિવસના ઉપવાસ પ્રેમલીલા ઠાકરસીના બંગલામાં રહીને કર્યા. 29 મે, 1933ના રોજ ગાંધીજીના ઉપવાસ હેમખેમ પૂરા થયા ત્યારે દેશવાસીઓના જીવમાં જીવ આવ્યો.

* * * *

મુક્તપંચિકા : પ્રિય મિત્ર સુરેશભાઈ જાનીના જન્મદિને (05/03/2007) 

* * * * * * * * * *

જીવન અહીં

આ પળભર

જાણી, હરખે માણે

ક્ષણને, જાની

સુરેશભાઈ. 

* * * * * * * * * * 

* * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા (2)

ચોસઠ તોયે

ચાર વર્ષના

દાદા બાળક નાના,

ક્ષણે ક્ષણનું

જીવન માણે

* * * * * * * * * *

* * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા (3)

અનંતયાત્રા

જીવન કેરી

ક્ષણમાં જાણી, માણી,

ઉચરે વાણી

સુરેશ જાની.

* * * * * * * * * *

* * * * * * * * * *

આ મુક્તપંચિકાઓ સાથે જન્મદિનની મુબારકબાદી, સુરેશભાઈ! ......  હરીશ દવે  ... અમદાવાદ

મુક્તપંચિકા : 04/03/2007 (હોળી) 

ફાગણનો મહિનો.

હોળી-ધૂળેટીનો રંગભર્યો તહેવાર .....

અને અનુપમા પર મુક્તપંચિકામાં રગછાંટણાં ન થાય તો કેમ ચાલે?

 * * * * * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા: હોળી (1)

મત્તછકેલું

રાતું જોબન

ફાગણ કેરા રંગે

રંગાતું જાતું

સાજન સંગે. 

* * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા: હોળી (2)

રંગરસીલી

કેસરકાયા

કેસૂડાની – ભીંજાતી

નમણી નારી

સમ- વિલસે. 

* * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા: હોળી (3)

નવપલ્લવ

કેસૂડા કેરી

શાખે ફાગણ છાંટે

ચિત્તાકર્ષક

રંગબહાર. 

* * * * * * * * * *

મુક્તપંચિકા: હોળી (4)

ફાગણભીના

કેસૂડાસમ

કેસરવર્ણી કાયા

ભીંજે સાજન

કેરી નજર્યું.

* * * * * * * * * * *

 આપ મારી રચેલી અન્ય મુક્તપંચિકાઓ ઊર્મિબહેન સંચાલિત “સહિયારું સર્જન” પર વાંચી શકશો. ... હરીશ દવે  ... અમદાવાદ 

પ્રેમ એટલે?

આ મઝાનો પ્રશ્ન ઊર્મિબહેનનો છે. તેમણે  “સહિયારું સર્જન” પર પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. પ્રેમભીની બે મુક્તપંચિકાઓ મેં સહિયારું સર્જન પર મૂકી છે. 

“અનુપમા” પર આપ સમક્ષ પ્રેમમાં પલળેલી મુક્તપંચિકાઓ રજૂ કરું છું.

પ્રેમ એટલે (1) 

પ્રેમ એટલે

તમ હૈયામાં

ભૂસકો મારી, વ્હાલા!

છબછબિયાં-

ની મઝા, મઝા!

* * * * * * * * *

પ્રેમ એટલે (2) 

પ્રેમ એટલે

ખળખળતું

કો’ ઝરણું વહેતું

જીવન કેરા

સહરા મધ્યે. 

* * * * * * * * * 

પ્રેમ એટલે (3) 

પ્રેમ એટલે

ફૂલ મઝાનું

રંગબેરંગી, જાણે

ખીલતું સૂકી

જીવનડાળે. 

* * * * * * * * * 

પ્રેમ એટલે (4) 

પ્રેમ એટલે

શીતળ છાયા.

બળબળતા ભર

ગ્રીષ્મઋતુના

તડકા મધ્યે. 

* * * * * * * * * 

પ્રેમ એટલે (5) 

પ્રેમ એટલે

આંખ ઝુકાવી

સ્મિત સજાવી, ધીરે

ધીરે, પીગળે

કાય કુંવારી. 

* * * * * * * * *

.........  હરીશ  દવે  અમદાવાદ

જલસભર
નભ-વાદળી
લથબથ થઈને
જગ કરંતી
તરબતર!

* * * * * * *

અર્ધા નભમાં
અર્ધું વાદળ,
અર્ધી અર્ધી બરખા!
અર્ધ ભીગેલું
તપ્ત બદન!

* * * * * * *

ધગતે હૈયે
અતીત જાગે!
યાદો પીગળે આંખે!
આંસુ થઈને
ગાલે સરકે!

* * * * * *

સપ્તપદીના
પાવન મંત્રે
પગલાં માંડે ધીમા!
કોડભરેલી
ધીર યૌવના!

પ્રિય મિત્રો,

”મધુસંચય” – આપનો જાણીતો બ્લોગ - નવો અવતાર લઈ રહ્યો છે.

આપ સૌ સુજ્ઞ વાચકોની સુવિધા તથા સૂચનોને અનુલક્ષીને આ ફેરફારો થઈ રહ્યા છે. આ સાથે મારા ત્રણ નવા બ્લોગ્સ આવી રહ્યા છે:

અનામિકા, અનુપમા તથા અનુભવિકા.

મધુસંચય પર આપનો માનીતો વિભાગ “અનામિકાને પત્રો” હવે મારા નવા બ્લોગ “અનામિકા” પર વાંચી શકાશે.

મુક્તપંચિકાઓ આપ “અનુપમા” પર માણી શકશો.

બ્લોગરના “બ્લોગસ્પોટ” પરનો સંસ્મરણોનો મારો બ્લોગ હવે વર્ડપ્રેસ પર યુનિકોડમાં “અનુભવિકા” નામથી રજૂ થશે.

બાકીના વિભગો “મધુસંચય” પર નિયમિત પબ્લિશ થતા રહેશે. પરંતુ મધુસંચય પરથી ક્રમશ: કેટલાક વિભાગો તથા પોસ્ટ્સ પણ ફેરફાર પામશે તેની નોંધ લેવા આપ સૌને વિનંતી છે.

મારા બ્લોગ્સનાં URL:

મધુસંચય: http://gujarat1.wordpress.com
અનામિકા: http://gujarat2.wordpress.com
અનુપમા: http://gujarat3.wordpress.com
અનુભવિકા: http://gujarat4.wordpress.com

આપના બ્લોગરોલમાં ઉચિત ફેરફાર કરવા વિનંતી છે, આપના સદભાવ અને સહકારની અપેક્ષા.

ધન્યવાદ.

લાવને તારી
નાજુક, નાની
હથેલીમાં, સજની
વહાલી! નામ
લખું હું મારું.

-------------

રક્તિમ-પીળું
કેસરિયાળું,
બિન વાદળ નભ
નીરવ, સ્તબ્ધ!
જો! સૂર્ય અસ્ત!

--------------

--------------

રંગતરંગે,
અતિ ઉમંગે,
હૈયું ઠાલું હરખે!
છુપી ન છુપે
પ્રથમ પ્રીત.

-----------

સપનું બની,
આંખમાં તારી,
સાજન! મારા વ્હાલા!
રહેવું મારે
વિરહ રાતે.

-----------

............

વિશ્વફલક
પર, સઘળે
ખોજી- થાક્યો- તુજને,
ભીતર જોતાં
પામ્યો મુજને.

--------------

આંબે ટહૂકી
કોયલ કાળી,
ચોમેર હરિયાળી,
રંગરસીલી
વસંત જામી.

--------------

શીતલ વાયુ,
મંદ સુગંધ,
તૃણે તૃણે આનંદ!
તિમિર ક્ષય,
સૂર્ય ઉદય.

------------

કોઈ ન પાસ,
ન આશ ભલે,
તું શાને ખોતો હામ?
પથિક ચાલ,
દૂર મુકામ.

-------------

----------

રામ-રહીમ,
નાનક-ખ્રિસ્ત,
મહાવીર કે બુદ્ધ!
આખર તારું
એક જ રૂપ !

----------

પ્રિય મિત્રો,

આ વર્ષના પ્રારંભમાં મેં “મુક્તપંચિકા” રચવાની શરૂ કરી.

મે, 2006માં “બ્લોગર” પર મારા ગુજરાતી બ્લોગનો પ્રારંભ થયો:
”મુક્તપંચિકા તથા કવિતા”. URL: http://gujarat1.blogspot.com

ગુજરાતી સાહિત્યના લઘુકાવ્યના વિશિષ્ટ પ્રકાર “મુક્તપંચિકા”થી આપ આજે સારી રીતે માહિતગાર છો. ગુજરાતી ભાષામાં ઈન્ટરનેટ પર મુક્તપંચિકાની પ્રથમ રજૂઆત ઉપરોક્ત બ્લોગ પર થઈ.

અંગત અનુભવથી અને મિત્રો સાથેની ચર્ચામાં પણ મને યુનિકોડનું મહત્ત્વ સમજાયું છે. મિત્રોના આગ્રહથી બ્લોગર - બ્લોગસ્પોટ પરના મારા બ્લોગની મુક્તપંચિકાઓ હવે યુનિકોડમાં “મધુસંચય” પર મૂકી રહ્યો છું. આપ આ નિર્ણયને આવકારશો તે અપેક્ષા.

..............

14/05/2006 મુક્તપંચિકા

મુક્તપંચિકા કોઈ ભાવ વ્યક્ત કરે છે અથવા ચિત્ર ખડું કરે છે. તેમાં દ્રશ્ય-વર્ણન, શબ્દચિત્ર કે ભાવચિત્ર હોઈ શકે. તે કદાચ રસાત્મક કે બોધાત્મક પણ હોઈ શકે. જેમ જેમ આ પ્રકાર ખેડાતો જશે, તેમ તેમ સમૃદ્ધ થતો જશે.

મુક્તપંચિકામાં પાંચ પંક્તિઓ છે.

મુક્તપંચિકાની પ્રથમ પંક્તિમાં પાંચ અક્ષરો છે, બીજી પંક્તિમાં પણ પાંચ અક્ષરો છે તે જ રીતે ચોથી-પાંચમી પંક્તિઓમાં પાંચ-પાંચ અક્ષરો છે. માત્ર ત્રીજી પંક્તિમાં સાત અક્ષરો છે.

આમ, મુક્તપંચિકાની પાંચ પંક્તિઓમાં તાન્કાની માફક કુલ 27 અક્ષરો છે, પરંતુ મુક્તપંચિકાનું પંક્તિ-અનુસાર બંધારણ 5, 5, 7, 5, 5 અક્ષરોનું છે.

ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મુક્તપંચિકામાં મેં આપને તેના સરળ બંધારણને સમજાવેલ. આવો, આપણે તે મુક્તપંચિકા માણીએ:

ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મુક્તપંચિકા:

................

પાંચ, પાંચ ને
સાત ત્રીજીમાં,
ચોથી-પાંચમી પાંચ,
આમ, બનાવો
મુક્તપંચિકા.

................

21/12/2006

અગાઉની મુક્તપંચિકાઓ આપ “મધુસંચય” પર માણી શકશો.

મારી નવી મુક્તપંચિકાઓ હવેથી “મધુસંચય”ને સ્થાને આ બ્લોગ “અનુપમા” પર પ્રસિદ્ધ થતી જશે.
.. આભાર.... હરીશ દવે અમદાવાદ