-દિવ્યાંગ શુક્લ
20.11.09

             હવે હોડીમાં બેઠાને અરે ડૂબ્યા રે લોલ

આંગળીએ વળગીને ચઢ્યા ડુંગર મારા વાલમા,

             હવે ડોલીમાં બેઠાંને અરે પડ્યા રે લોલ

સુંવાળી સેવાળમાં પોઢ્યા’તા પાદર મારા વાલમા

             હવે તળાઈમાં સૂતાને અરે લપસ્યા રે લોલ

વૈશાખી બપોરે દોડ્યા’તા રણમાં મારા વાલમા

             હવે વાસંતી વાયરે અરે ચકરાયા રે લોલ

વનની વનરાઈમાં મહાલતા જીવન મારા વાલમા

             હવે મહેલમાં બેઠાંને મોત ભાળ્યા રે લોલ

(ગુર્જરી ડાયજેસ્ટ જુલાઈ 1993માં પ્રકાશિત રચના)

કંઇ કેટલાયે ફૂલ ખીલ્યાં
ને પાંદડી પાંદડીં
થઇ ખરતા રહ્યા
તમ ચરણોમાં રોજ
એક દિ અમસ્તો એક કાંટો
જરા સ્પર્શતો
ત્યાં ચીખ્યા
કે કોણે મૂકયો
આ છોડ અહીં આજ ?

 યુગો યુગો પહેલાં

 આપણે મળેલા ને....

 સખીઓના વૃંદમાંની એક

 હું ગોપી પણ પછી ભવાટવિમાં

 ખોવાઈ હું એવી કે મળતો ના

 તું મને અહીં આટલામાં જ

 પણ કહાન તું ક્યાં?

નથી થયો પથ્થરનો -

કારણ કે હું માણસ છું.

પાછળથી એ ઘાત કરે, આઘાત કરે, પ્રતિઘાત કરે

પણ સામે મોઢે લળીલળીને વાત કરે છે -

કારણ કે હું માણસ છું.

હોવું જાણે તડકો તીખો,

ઉનાળાનો ઉનો ઉનો,

છતાય જાણે લાગે છે કે

સ્હેજ બચી છે ભીતરમાં ભીનાશ -

કારણ કે હું માણસ છું.

સદીઓથી જે ચાલ્યું આવે, ચાલે છે, ને ચાલ્યાં કરશે,

સાચ જૂઠની ભેળસેળની

સમીપ રહીને શોધું મારી જાત -

કારણ કે હું માણસ છું.

ઉંઘ વગરની આંખો બળતી મોડી રાતે

નથી કોઈ આજુબાજુ કે સાથે સાથે

કોક વાર હું ફુલ, પાંદડા, પતંગિયા

ને પંખીઓની વાત કરું છું -

કારણ કે હું માણસ છું.

 -  ધૈવત શુક્લ

 માર્ચ, ૨૦૦૩.

 ઘડુલી ક્યારે શિર પર ચડી?
   માટીને મોટપ કયારે મળી?

માટી ખોદી, મૂકી ગધેડે, કુંભાર ઘર લઈ આવ્યો
           ગારો   કીધો  પગથી  ખૂંદી પિંડ  બનાવ્યો
      આકાર પામવા ચડી ચાકડે ત્યારે કાય ઘડી
                             ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

છાંયે    સૂકવી, ટપલે ટીપી, રાખમહીં રગદોળી
હશે      હજી   સંસ્કારો ઓછા, કાય રંગમાં  રોળી
છતાંયે  કાચી હતી તે પાકી   થવા નિંભાડે ચડી
                            ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

પછી ટકોરે તપાસી જોઈને લઈ ગઈ કોઈ પનિહારી
                 ગળે દોરડું બાંધી એને  ઊડેં  કૂવે  ઉતારી
                 બડ બડ  કરતી કૂપમાં,જાણ્યું મુક્તિ  જડી
                                   ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

દીધો આંચકો, એક પલકમાં, પાછી ઉપર તાણી
અગર  છાકમાં હતી છલકતી તો અધૂરી  કહેવાણી
પૂર્ણ હતી તો ચડી શિશ   પર,   મુસીબતોથી  બડી
                               ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

-પ્રભુલાલ  દ્વિવેદી

જ્યાં ચરણ રુકે ત્યાં કાશી.
  ઝાકળનાં બિંદુમાં જોયો
      ગંગાનો જલરાશિ.

જ્યાં પાય ઉઠે ત્યાં  રાજમાર્ગ, જ્યાં તરતો ત્યાં મહાસાગર,
જે    ગમ ચાલું   એ  જ દિશા, મુજ ધ્રુવ વ્યાપે સચરાચર;

  થીર રહું તો સરકે ધરતી
   હું   તો   નિત્ય  પ્રવાસી.

સ્પરશું     તો    સાંકાર, ન    સ્પરશું તો  જે ગેબી  માયા,
હું    જ    ઉકેલું, હું   જ   ગૂંચવું,  એવા    ભેદ  છવાય;

  હું જ કદી લપટાઉં  જાળમાં
   હું  જ  રહું  સન્યાસી.

હું  જ  વિલાસે રમું, ધરી લઉં   હું   આ જ પરમનું  ધ્યાન;
કદી  અચાનક   રહું ,  જાચી લઉં   કદી   દુષ્કર  વરદાન;

  મોત લઉં માંગી, જે પળ,
  લઉં     સુધારસ    પ્રાશી!

-હરિન્દ્ર દવે

પરકમા પુરી કરીને,
થઈ ગયો અંતર નિવાસી.

ધૈવત શુક્લ
જુલાઈ, 1993.

જે કંઈ વાવ્યું બધું ઊગી ગયું છે,
થઈ ગઈ ઘેઘૂર સઘળી પત્ર છાયા !

ગાઢ ઊંઘેથી અમે જાગી ગયાં, ને -
સ્વપ્નની દુનિયા બધી અન્યત્ર છાયા !

જે હતું તે એમને આપી દીધું છે,
લઈ લીધી છે આસમાની છત્ર છાયા !

મૌનની સુરખી છવાઈ છે અજબ,
શબ્દની પુરી થઈ છે સત્ર-છાયા !

ધૈવત શુક્લ
13.08.1993

સાત સમદર પાર જો પહોંચી જવાયું છે હવે,
સહુ સ્મરણનું વિસ્મરણ, ભરપુરની છાયા રહી !

મૌનનું ગુજન થતાં વાચાળતા વિરમી ગઈ,
આંખ સામે દેવતાઈ નૂરની છાયા રહી !

એ અહંકારી ધનુર્ધારી ગયો ક્યાં ઓગળી ?
વાત એવી કંઈ બની, એ શૂરની છાયા રહી !

ઘર નહીં, ઉંબર નહીં, આંગણ નહીં ને કંઈ નહીં,
બસ અતલ અવકાશમાં કો દૂરની છાયા રહી !

ધૈવત શુક્લ
17.08.1993

તનોમંથન ને મનોમંથન
કે મંથનનું એક ગામ
દુકાળ ને અતિવૃષ્ટિથી
આ જીવન થયું બદનામ

દાવાનળમાં મનોરથોને સાવ વધેરી દઈને
દોસ્ત જેવું આ શરીર મારું વીફરે વેરી થઈને.

પગ અટક્યા છે, આંખે ઝાંખપ
કાનનો અવાજ ન ઊકલે
થાકથાકની ધાક શરીરમાં
પેઠી તે નહીં નીકળે

ઊભો થઈશ કે નહીં : ખાટલો આ ખંખેરી દઈને ?
દોસ્ત જેવું આ શરીર મારું વીફરે વેરી થઈને.

અહીંઆ કે ત્યાં ફેર નથી કંઈ, કશુંય કડવું ઝેર નથી કંઈ, જગત મહીં કંઈ વેર નથી, ને
સહજ સરકતું, લયે લહરતું ચિત્ત વિરાજે નીલ ગગન પર, સૂરજ કંચનવરનણું પાથર !

જળહળ ઝળહળ તેજ પંજ થઈ, સમય સમયનો અવસર થઈને ઊડે શ્વાસોચ્છ્વાસ હવામાં
સ્વટિક સમા નિતરેલા, નિમિલિત નેત્રોમાંથી વહી રહેલા વારી હવે નિર્ઝરણું પાથર !

કેમ કરી સમઝાવું તમને, હું ને તું ની રમત મઝાની, રમતા રમતા શેષ કશું ના,
પહેરીને આ વેશ મઝાનો, વેશ છતા અણવેશ મઝાનો, આભ હવે આભરણું પાથર !

ધૈવત શુક્લ
મે, ૧૯૯૩.

(નોંધ: હું અને પંચમભાઈ ઊનાળાની એક બપોરે દાહોદ ખાતે બેસી અને કશુંક લખવા મથતા હતા. પંચમભાઈને વિચાર આવ્યો અને એ બોલી ઊઠ્યા "પવન હવે પાથરણું પાથર"... અને આ રચના, આ સર્જન...)

શ્રીપર્ણીનું વૃક્ષ

મને બોલાવે છે મારા નામથી

કેમકે

હું પણ તેને 

એના નામથી બોલાવું છું.

જે રેતી પર મારા પગલાં પડે છે

તે રેતીનાં કણ પણ મને બોલાવે છે મારા નામથી.

સવારે સૂરજ પણ

જગાડે છે મને

હળવેથી મારું નામ દઈને,

કેમકે હું જ છું શ્રીપર્ણીનું વૃક્ષ,

હું જ છું એ ધૂળ કે જેના પર હું ચાલું છું,

અને હું જ છું એ સૂર્ય,

દેદિપ્યમાન,

પોતાના તેજથી પ્રકાશિત...

ધૈવત શુક્લ

માર્ચ, ૨૦૦૩

 તારા જ જન્મ સમયે,

   પારણું બની ઝૂલાવ્યો મેં તને.

ખુદ આગ સાથ મસ્તી કરી,
   પકવાન ખવડાવ્યાં મેં તને.

ટેકાની જરૂર હતી પાકી ઉંમરે,
   લાકડી બની સહારો દીધો મેં તને.

રજા લીધી છેલ્લા શ્વાસ લઈ,
   નનામી બની ઉંચક્યો  મેં તને.

સાથ મળી  રાખ થઈ ગયા,
   દીધો જન્મથી મરણ સુધીનો મેં સાથ તને..

આ આપણું એક વારનું ઘર : . . .

આપણાં એક વારનાં ચળકતાં ગીતો
ચુપચાપ કટાય છે આ હીંચકાના કડાંમાં;

આપણી પગલીઓ અહીંતહીં રઝળે છે
ઓટલાની ઊખડેલી ઓકળીઓમાં; . . .

કોઢના ખીલા
ઢીલા ઢીલા મૂગા મૂગા
સુક્કું ઘાસ વાગોળે છે;

લીલારો ચરવા આપણી ગાય
આઘેના વગડામાં નીકળી ગઇ છે,
બા એને અંધારામાં ખોળે છે

– જયંત પાઠક

આજે અહીં, કાલે ત્યહીં, ક્યારે કહીં, સમજાય છે,
શૂન્યતાને, કર્મના પ્રવૃત્તને હું જોઉ છું !

જે બધું છે, તે નથી કૈં, તેજ છે ચારે તરફ,
નાદના ગર્જનરૂપી આ નૃત્તને હું જોઉ છું !

હું મને જોઈ રહ્યો ને શૂન્યનો સમદર થયો !
કંઈ નહીંના વારિથી આવૃત્તને હું જોઉ છું !

આજ તો સમજાય છે કે પામવાનું શું હતું,
આચ્છાદનો ચાલ્યાં ગયાં, પરિવૃત્તને હું જોઉ છું !

ધૈવત શુક્લ
1993.

એ આખા આભ મહીં ના ક્યાંયે પાળ રહી
ને વંડી એ ચણતો ઘર પછવાડે,
એ પોતાને હાથે જ્યાં પોતાને કેદ થતો
ત્યાં કોઈ અચાનક ઝીંકે ઘા હાડેહાડે.

એની પાવરધી કળા તણા ચૂરેચૂરા
ઊડેને આંખો ચકળવકળ ચોગમ જોતી,
નાનકડા પગલાથી એ આગળ જાય નહીં
નાનકડી વંડીમાં એની દુનિયા રોતી.

એ અંધકારમાં ભૂત ભયાનક ભાળે પણ
આ અંધકારને પ્રેમ ભરી ભેટી તો લે,
ઈંટોનાં રોડાં જાય હટાવી મારગથી
તો આભ પછી એના ખુલ્લા કમરા ખોલે.

વંડીની પાછળ ભાનભૂલી બે આંખ રુએ,
ને આભ હજાર હજાર નયનથી વાટ જુએ.

૧૮-૮-૭૨

તું કૃપા-કેદાર ગાજે,
મહેક પ્રસરે કુંજ કુંજે !

ધૈવત શુક્લ
ઓગસ્ટ, 1993.

નામધારી જે કંઈ વસ્તુ વિનાશી છે બધી,
નાશ પામીને ફરી સરજાય છે શું છે બધું ?

શ્વાસ ને ઉચ્છ્વાસનું કારણ કંઈ જડતું નથી,
પ્રશ્ન એવો છે કે સહુ ચકરાય છે, શું છે બધું ?

વસ્તુને સુંઘો, સુણો, જુઓ, અડો, ચાખો, જરા,
પાંચ છે પણ એક થઈ પથરાય છે, શું છે બધું ?

એક ક્ષણ, ને ગગન ગુંજે જળહળે જળ, સ્થળ, સકળ,
હું પણું યે વ્યાપ્ત થઈ વિસરાય છે, શુ છે બધું ?

ધૈવત શુક્લ
1993.